امور مالي حوزهها
پرسش پنجم
مطالبي دربارة مكتب جعفري (امام جعفر صادق عليهالسلام) و وضعيت مالي طلاب و همچنين اطلاعاتي در مورد امور مالي حوزهها بيان فرماييد.
پاسخ: آغاز اين پرسش مجمل است. اگر مقصود كسب اطلاع از وجه تسمية مكتب تشيع و حوزههاي شيعه به حوزه و مكتب جعفري باشد، بايد عرض كنم كه اين سؤالي است كه گاه از وجه تسميه و نامگذاري مذهب شيعه به مذهب جعفري نيز ميشود.
پاسخ آن، اين است كه اين نامگذاري نه از اين جهت است كه اين مكتب و مذهب در عصر امام جعفر صادقعليهالسلامتأسيس شده يا شكل گرفته باشد؛ چنين توهمي را احدي از محققين و اهل اطلاع ننموده است؛ همه ميدانند كه شيعه در عرف مسلمين، اصطلاحات اسلامي و تواريخ فرق و طوايف، اسم پيروان و اتباع علي بن ابيطالبعليهالسلام است.
حتي مانند ابن خلدون در مقدمه، پس از اينكه معناي لغوي شيعه را گفته است، ميگويد:
و يطلق في عرف الفقهاء و المتكلمين من الخلف و السلف علي اتباع علي و بنيه رضي اللّه عنهم.
و جماعتي از كبار صحابه براي متابعت و پيروي از عليعليهالسلام به اين اسم ناميده شدهاند.
اين تسميه و نامگذاري طبق اخبار معتبر و مشهور از طرق اهل سنت از جانب شخص
رسول خدا صلي الله عليه وآله انجام شده است؛ بنابراين، مكتب تشيع و مذهب شيعه به عصر رسالت اتصال دارد و از آغاز بعثت مانند سال سوم هجرت و هنگام نزول آية
وَ أنذِرْ عَشيرَتَكَ الاَقرَبين*
و در مواقف مهم ديگر و سرانجام در «غدير خم» به طور رسمي اعلام شد.
تشيّع همان امتداد واقعي اسلام و رسالت اسلام معرفي گرديد كه فعلاً در اين موضوع نميخواهيم سخن را مبسوط سازيم. وجه اين عنوان و شهرت مذهب شيعه به جعفري موقف خاص حضرت امام جعفرصادقعليهالسلام بود كه چون جوّ سياسي مناسب شد و زمان حضرت باقر العلوم، امام محمد باقر عليهالسلام و عصر امام صادق عليهالسلام به واسطة آنكه مقارن با پايان دوران بنياميه و ضعف حكومت جبار آنها و آغاز حكومت بني عباس بود، اين دو امام و به خصوص حضرت صادقعليهالسلام توانستند رسماً تلامذه بسيار و علماي بزرگ را تحت تربيت قرار دهند. دانشمندان و مشتقان معارف اسلامي از اطراف و اكناف براي كسب علم به سوي آنها ميشتافتند و از درياي علوم آنها مستفيض ميگرديدند و سرّ حديث ثقلين و فلسفة اينكه پيغمبر صلي الله عليه وآله مردم را به اهلبيت ارجاعنمود و فرمود:
لا تعلِّموُهم فَاِنَّهم اَعلم مِنكُم
ظاهر گرديد.
پس از اين دو امام، اگر چه به واسطة قدرت سياسي بنيعباس باز همان اختناق، خفقان، سلب آزادي و جنايتهاي بنياميه تجديد و تكرار شد اما مردم، اهلبيت را شناختند و آنها را حلّال مشكلات خـود دانستند تا حــدي كه خــود حكــام بنــياميه و
بنيعباس نيز در بعضي مواقع ناچار به ائمه عليهمالسلام مراجعه ميكردند.
علت اشتهار مذهب به مذهب جعفري و مكتب به مكتب جعفري همين بود كه امام جعفر صادقعليهالسلام و حوزة ايشان علوم اسلام، معارف دين و تشيع را به طور بيسابقه در اختيار مردم گذارد.
و اگر غرض از پرسش و جملة مكتب جعفري(امام جعفر صادقعليهالسلام) پرسش و مطلب ديگري است مرقوم فرماييد تا پاسخ عرض شود.
[وضعيت مالي طلاب]
و امّا وضعيت مالي طلاب كه در قسمت دوم سؤال مطرح شده است، به طور كلي همچنان كه از مطالب قبل هم معلوم شد حوزههاي علميه بر اساس توقعات مالي و تأمين امور مالي در حال و آينده تشكيل نميشود و تحصيل علم، تدريس، تعلم و تعليم در اسلام بيشتر به عنوان يك عمل قربي مقدس انجام ميشود.
تحصيل علم يكي از واجبات كفائيه است كه به مقدار كفايت، مشروط به امتيازات مالي نيست. وضعيت تعليم و تعلم در سابق بسيار ساده بوده است؛ شاگردان در يك مسجد با مدّرس و معلم روي حصير مينشستند و كار خود را آغاز ميكردند. با اين وجود، اصل تأمين معاش و رفع احتياجات حوزهها به مقدار كفاف و قناعت مورد توجه بوده است و از سهم مبارك امامعليهالسلام كمكهايي به حوزهها و اساتيد، طلاب و نويسندگان براي طبع كتب، مجلاّت*، نشريات اسلامي، ترسيم و تعمير مساجد، مدارس، كتابخانهها، بيمارستانها، دارالايتامها، كمك به ضعفا، رفع نيازمندي نيازمندان و جهات و امور مهم ديگر پرداخت ميشود. در حال حاضر از اين محل سهم مبارك امامعليهالسلام علاوه بر ادارة حوزههاي كوچك و بزرگ، كارها و امور خيري انجام ميشود كه با اضعاف مضاعف آن، مؤسسات غير ديني نميتوانند اين خدمات را انجام دهند.
جالب اين است كه بسياري از امور مهم مربوط به خدمات نوعي و اجتماعي كه در دايرة مجتمع تشيع توسط خود اشخاص انجام ميگيرد نيز از سهم با بركت امامعليهالسلام است كه با استيذان از فقها و مراجع به اين مصارف ميرسد.
قابل توجه اين است كه: وجوهي كه در اين راهها از سهم مبارك يا تبرّعات، مصرف ميشود، مأمور وصول و تشخيص ندارد؛ هر كس بدهي خود را كم يا زياد باشد خودش تعيين ميكند و به مراجع و مجتهدين يا وكلاي آنها ميپردازد و يا اينكه با استيذان از ايشان شخصاً به مصارفي كه موجب اعلاي كلمة اسلام، عزت و قوت اسلام، استقلال مسلمين و خير و رفاه مسلمانان باشد ميرساند.
در صرف وجوه شرعيه يك كنترل خود به خود، كه احساس مسئوليت خدايي آن را به وجود ميآورد، برقرار است و كمتر حيف و ميل ميشود؛ هم دهندة وجوه شرعاً مكلف است بدهي خود را به اشخاص صلاحيتدار، پاك، باتقوا و مورد اعتماد بپردازد و هم گيرندگان مكلف هستند كه آن را در مواردي كه رضاي خدا و مصلحت اسلام است صرف نمايند.
[استقلال حوزهها]
حوزههاي علمية شيعه داراي استقلال مالي و اقتصادي ميباشند و از حكومتها و دولتها كمكي دريافت نميكنند و در هر كشوري كه باشند تحت نفوذ مالي و اقتصادي دولت آن كشور قرار نميگيرند و از دريافت كمكهاي دولتي ابا دارند و فقط خود را به حضرت ولي عصر ارواح العالمين له الفدا و عنايات و الطاف ايشان وابسته ميدانند و وظايف شرعي خود را با كمال استقلال انجام ميدهند و از اين رو ناچار نيستند براي دريافت پول و حقوق، سياست اسلامي و روش علمي، تبليغي و ارشادي خود را با سياست حكومتها وفق دهند و وظايف خود را زير پا بگذارند يا نصوص و برنامههاي دين را به نفع استضعفاف و استعمار، تفسير نمايند. مذهب تشيع جلوة اسلام راستين را همواره داشته و خواهد داشت.
از آنجا كه مذاهب و فرق ديگر تحت نفوذ حكومتهاي وقت بوده و هستند به مرور زمان از روح اسلام دور شده و كم و بيش به اقتضاي سياستهاي جبار حاكم آن، گام برداشتهاند و به خصوص در دوران حكومت بنياميه و بنيعباس و تسلط سلاطين متعصب، سياستهاي مختلف در بين اين مذاهب، آثار سوء بسيار گذارد كه اميدواريم با بيداري و توجهي كه بسياري از متفكران آنها در اين عصر پيدا كردهاند اين عيوب برطرف گردد و بتوانند خود را از آثار سوء آن سياستهاي شوم تخليص نموده و به اسلام راستين و خالص برسند.;
*. سوره شعراء، آيه 214.
*. انتشار مجلات اسلامي در شيعه نيز با سابقه است و آنچه اطلاع دارم در عراق، لبنان، ايران، هند، پاكستان و كويت، مجلات و نشريات ارزندهاي منتشر شده است كه تعدادي از آنها در حال حاضر هم مشغول خدمت هستند.