مكتبخانههاي قديم
پرسش هشتم
دربارة مكتب خانههاي قديم و تأثير آنها در آماده كردن جوانان براي ورود به حوزههاي علمي، مطالبي را بيان فرماييد.
پاسخ: وضعيت مكتب خانههاي قديم به شكلي كه در اين اواخر رسيده بود ـ كه هم ظواهر آنها در برابر مدارس جديد جلوة خوبي نداشت و هم وضعيت درس و سلوك معلم با شاگرد، غير منظم و خشونتآميز بود ـ نبوده است.*
علل و عوامل بسياري موجب اين تنزل شده بود و از اينكه اين وضعيت مخصوص كشور ما بوده يا در ساير كشورهاي مسلمان نشين نيز اين تنزل رخ داده يا نه اطلاع كافي ندارم. اما در سفري كه به اتفاق دانشمند روشنفكر، آيت الله زاده گلپايگاني، مرحوم حاج آقا مهدي به هند رفتم، در آنجا براي تعليم و تربيت شيعيان، مؤسساتي ديدم كه فوق العاده توجه مرا جلب كرد. اين مؤسسات ـ كه تحت نظر معلمان با صلاحيت علمي و ايماني اداره ميشوند و در عين حال از تشريفات زائد پيراسته بودند ـ با بودجة كم، محصول كارشان زياد و قابل توجه بود.
غرض اين است كه مكتب خانهها در ازمنة گذشته، وضع ابتذال اين اواخر را كه در شرف انقراض بودند نداشتند و نتيجة كارشان كاملاً رضايت بخش بوده است.
چنان كه از اشعار شعرا، كتابهاي فارسي و تاريخ زندگي رجال علم و بعضي داستانها
استفاده ميشود، اين مكتب خانهها در ساختن و پرورش دادن مردان بزرگ، سهم مهمي را ايفا ميكردهاند و داراي برنامههاي سازندة مرتب و منظمي بودهاند.
خوشنويسان، ادبا، شعرا و اين همه فلاسفه و حكما و اين همه علما، فقها، دبيران و وزيران نامدار، همه، پاية تحصيلاتشان از اين مكتب خانهها بود كه آنان را براي وارد شدن به مراحل عالي تحصيل آماده ميكرد.
*. براي اطلاع از سبك آموزش و پرورش شيعي و آداب و حقوقي را كه معلمان متعلمان مراعات ميكردند به كتاب: «آداب المتعلمين» [منسوب به خواجه نصير الدين طوسي] و كتاب «منية المريد» مراجعه فرماييد.