فصل ششم
صفات ثبوتيّه در نهجالبلاغه
صفات ثبوتيّه خداوند آن صفاتي است كه براي ذات باريتعالي ثابتاست، و اتّصاف خدا به آن وجوب دارد، و سلب آن از ذات خداوند محال است زيرا مستلزم خلف و فرض عدم واجب است مثل قادر، حي، حكيم، قديم، صمد، غني، علي، كبير، مالك، ملك، جبّار، قاهر، غفّار و صفات ديگر.
البتّه برخي از صفات ثبوتيّه مثل متكلّم و حكيم، بازگشتش به صفات ثبوتيّه ديگر مانند علم و قدرت و حيات است، و برخي ديگر برگشتش به صفات سلبيّه است مثل يكتا و واحد كه بازگشتش به عدم شريك است و واقعيّت آن نبودِ ضدّ آن و اتّصاف ذات به ملاحظه عدم ضدّ آن و امتناع آن است، و بعضي از صفات است كه واقعيّتش به نحوه وجود موجود است مانند احد و يگانه كه وجود غيرمركّب يك است و واحد است، و مركّبنبودن واقعيّت دارد كه همان احد بودن و بيجزء بودن است بلكه واحديّت و يكتايي نيز تنها به ملاحظه عدم شريك و امتناع آن نيست، و به ملاحظه نحوه وجود است كه وجود واجب و ذات مستجمع جميع صفات كمال يكتاست و عاري از تعدّد و دوگانگي است، و به عبارت اُخري، نبودِ شريك و امتناع آن فقط ملاك صحّت حمل صفت واحد نيست بلكه ملاك صحّت حمل ذاتي ذات است كه واحد است و عاري از تعدّد و دوگانگي و نافي شرك است.
صفات ثبوتيّه هم بر دو قسم است: صفات ذات و صفات فعل. صفات ثبوتيّه ذاتيّه مثل صفت علم و قدرت و حيات و حكمت است و صفات فعل مثل خالقيّت و رازقيّت، و محيي و مميت، و معزّ و مذلّ، و هادي و مضلّ. و بديهي است كه اتّصاف ذات به صفات ثبوتيّه فعليّه فرع و در طول اتّصاف ذات به صفات ثبوتيّه ذاتيّه و جلوه و ظهور آنهاست، مثل خالق و رازق و محيي و مميت و مصوِّر و مقدِّر و جاعل و صانع و بديع و مبدع و امثال اين اسماء و صفات كه همه ظهور قدرت و علم، و جلوه اسم قادر و عالِماند، و بعضي از صفات فعليّه از لحاظ رتبه و درجه در طول بعض ديگر است مثل هادي نسبت به خالق كه لغت هدايت مترتّب بر نعمت خلقت است، چنانكه ميفرمايد: (رَبُّنَا الَّذي أَعطي كُلَّ شَيء خَلقَهُ ثُمَّ هَدي)1 هرچند در اعطاي آنها فصل زماني نباشد.
اين نكته هم مخفي نمانَد كه شناختن صفات ثبوتيّه خدا علاوه بر آنكه در كمال معرفت اثر دارد، نشناختن بعضي از آن صفات در حدّ نشناختن خود ذات است بلكه در برخي از مسالك خداشناسي و معرفةالله ـچنانكه گذشت ـ فعل و صفات فعليّه مقدّمه شناسايي ذات، و صفات ثبوتيّه او ميشود.
از جمله فرقهايي كه صفات ذات با صفات فعل دارد اين است كه اوصاف ذات ارادي نيست در حالي كه اوصاف فعل ارادي است. اينكه ميگوييم اوصاف ذات ارادي نيست نه به اين معناست كه امكان ارادي بودن در آن فرض ميشود و خدا در آن مجبور و غيرمريد است كه مستلزم نقص و عدم قدرت شود، بلكه غرض اين است كه در اوصاف ذاتيّه اصلا بحث ارادي بودن و نبودن معني ندارد، چون آن بحث را در جايي بايد مطرح كرد كه هر دو شق امكان داشته و قابل فرض باشند، مثل ارادي بودن فعل انسان و ارادي نبودن آن، چون هر دو امكان دارد: هم ممكن است انسان مجبور باشد و هم ممكن است مريد و مختار باشد. به عبارت ديگر، وصف ذاتي مثل خود ذات حاصل است و از آن تخلّف ندارد، خصوصاً نسبت به ذاتي كه صفتش عين ذات است، بلكه در افعال الهي نيز كه خدا فاعل مختار و افعالش ارادي است به اين معني نيست كه اجبار خدا و سلب قدرت و اختيار امكان دارد بلكه به اين معني است كه صدور افعال از او ذاتي او نيست و به حرارت آتش نميمانَد تا مستلزم نقص گردد چنانكه صدور افعال به جبر نيست، زيرا مافوق قدرت و قوّه خدا و قويتر و تواناتر از او قوّه و قدرتي نيست تا او را مجبور سازد. پس در افعال الهي معني (يَفعَلُ اللّهُ ما يَشاءُ)2 و (كُلَّ يَوم هُوَ في شَأن)3 و (تُؤتِي المُلكَ مَن تَشاءُ وَتَنزِعُ المُلكَ مِمَّن تَشاءُ وَتُعِزُّ مَن تَشاءُ وَتُذِلُّ مَن تَشاءُ بِيَدِكَ الخَيرُ إِنَّكَ عَلي كُلِّ شَيء قَديرٌ)4 محفوظ است هرچند صدور افعال برحسب حكمت بر او واجب باشد.
امام(عليه السلام) در نهجالبلاغه از اوصاف ثبوتي الهي سخن بسيار فرموده است كه در اينجا به پارهاي از آن سخنان اشاره ميكنيم و صفت علم و قدرت را در مبحث جداگانهاي پي ميگيريم.
در خطبه اوّل اين جملهها صريحاً بر صفات ذات و فعل دلالت دارند:
فَطَرَ الخَلائِقَ بِقُدرَتِه، وَنَشَرَ الرِّياحَ بِرَحمَتِه، وَوَتَّدَ بِالصُّخورِ مَيَدانَ أَرضِه.
خلايق را به قدرت خود آفريد، و بادها را به رحمت خود پراكنده ساخت، و جنبش و لرزش زمين را به صخرهها و سنگهاي عظيم ميخكوب و استوار كرد.
كائِنٌ لا عَن حَدَث، مَوجودٌ لا عَن عَدَم.
]خداوند سبحان[ بود و ثابت است نه اينكه حادث باشد، موجود است و هست نه اينكه ]مثل موجودات ديگر وجود يافته و[ از عدم پديد آمده باشد.
فاعِلٌ لا بِمَعنَي الحَرَكاتِ وَالألَةِ. بَصيرٌ إِذ لا مَنظورَ إِلَيهِ مِن خَلقِه. مُتَوَحِّدٌ إِذ لا سَكَنَ يَستأنِسُ بِه وَلا يَستَوحِشُ لِفَقدِه.
فاعل است ]و از او كارهاي خدايي صادر ميشود[ نه به معني حركات و انتقال از مكاني و حالي به مكاني و حالي ديگر، و نه به توسّط آلت و وسيله. بصير و بيناست حتّي زماني كه چيزي از خلق او كه قابل ديدن باشد نبود. منفرد و يگانه است زيرا مونسي ندارد كه به آن انس گيرد و از فقدان آن بهوحشت افتد.
سپس تا آخر خطبه بيشتر آنچه فرموده است بلكه تقريباً تمام آن، دلالت بر اوصاف فعليّه الهيّه دارد.
و در ضمن دعا به درگاه الهي عرضه ميدارد:
اللّهُمَّ أَنتَ الصّاحِبُ فِي السَّفَرِ، وَأَنتَ الخَليفَةُ فِي الأَهلِ، وَلايَجمَعُهُما غَيرُكَ، لاَِنَّ المُستَخلَفَ لا يَكونُ مُستَصحَباً، وَالمُستَصحَبَ لا يَكونُ مُستَخلَفاً.5
خدايا تو در سفر همراهي، و در حفظ خانواده جانشيني، و جمع نميكند آن دو را غير تو (غير تو كسي نميتواند هم در سفر همراه باشد و هم جانشين مسافر در وطنش)، زيرا هر كه در وطن جانشين باشد همراه نيست، و آنكه همراه است جانشين نخواهد بود.
در خطبه 49 ميفرمايد:
سَبَقَ فِي العُلُوِّ، فَلا شَيءَ أَعلي مِنهُ; وَقَرُبَ فِي الدُّنُوِّ، فَلا شَيءَ أَقرَبُ مِنهُ.
سبقت گرفته است در بلندي بر هر چيز، پس چيزي عاليتر و بلندمرتبهتر از او نيست; و قريب است در نزديكي ]به هر چيز[، پس چيزي ]به مخلوقات[ از او نزديكتر نيست.
در خطبه 71 ميفرمايد:
اللّهُمَّ داحِيَ المَدحُوّاتِ، وَداعِمَ المَسموكاتِ، وَجابِلَ القُلوبِ عَلي فِطرَتِها.
خدايا اي گستراننده گستردهشدهها، و اي نگهدارنده بلندشدهها، وايمجبولكننده دلها بر فطرت آنها.
در خطبه 82 ميفرمايد:
الحَمدُ لِلّهِ الَّذي عَلا بِحَولِه، وَدَنا بِطَولِه; مانِحِ كُلِّ غَنيمَة وَفَضل، وَكاشِفِ كُلِّ عَظيمَة وَأَزل.
ستايش مختصّ خدايي است كه به قوّت خود بلندي و علوّ دارد، و به فضل و نعمت خود ]به هر چيز[ نزديك است; همو كه بخشنده هر غنيمت و فضل است و برطرفكننده هر شدّت و تنگي.
و در ادامه اين خطبه تا پايان آن، بسياري از صفات خداوند را يادفرموده است.
در خطبه 89 ميفرمايد:
الحَمدُ لِلّهِ المَعروفِ مِن غَيرِ رُؤيَة، وَالخالِقِ مِن غَيرِ رَوِيَّة; الَّذي لَميَزَل قائِماً دائِماً.
سپاس مر خدايي را كه بيآنكه به حسّ بينايي ديده شود شناخته شده است، و بدون فكر و انديشه خلقكننده است; آنكه لايزال و برپا و جاودان است.
و در ادامه همين خطبه ميفرمايد:
ذلِكَ مُبتَدِعُ الخَلقِ وَوارِثُهُ، وَإِلهُ الخَلقِ وَرازِقُهُ.
اوست آفريننده خلايق و وارث آنها، و اوست خداي خلق و روزيدهنده ايشان.
در اين خطبه به صفاتي چون شديدالنّعمه، واسعالرّحمه، قاهر، مذلّ، غالب، كافي، معطي و غير آن اشاره فرموده است.
در خطبه 90 نيز حضرت وصفي چند از اوصاف الهي را برشمرده است و از جمله ميفرمايد:
هُوَ المَنّانُ بِفَوائِدِ النِّعَمِ وَعَوائِدِ المَزيدِ وَالقِسَمِ. عِيالُهُ الخَلائِقُ، ضَمِنَ أَرزاقَهُم، وَقَدَّرَ أَقواتَهُم.
اوست بسيار نيكيكننده به نعمتهاي مفيد و منفعتهاي زياد و قسمتهاي مقدّر. خلايق عيال اويند، و او روزي همه را ضامن است، و قوت همه را مقدّر كردهاست.
و در ادامه همين خطبه ميفرمايد:
الأَوَّلُ الَّذي لَم يَكُن لَهُ قَبلٌ فَيَكونَ شَيءٌ قَبلَهُ; وَالأخِرُ الَّذي لَيسَ لَهُ بَعدٌ فَيَكونَ شَيءٌ بَعدَهُ.
]خدا[ اوّل است، پس براي او پيش و قبلي نيست تا چيزي پيش از او باشد; وآخر است، پس براي او بعدي نيست تا چيزي بعد از او باشد.
يعني اوّليّت او اوّليّت عددي نيست كه به اين جهت اوّل باشد تا بعد از آن چيزي باشد، بلكه به اين جهت اوّل است كه قبل از او چيزي نيست هرچند بعد از او و در رتبه متأخّر از وجود او و به ايجاد اوست كه چيزهاي ديگر و اشياءِ ديگر هستند، و آخريّت او هم به اين حيثيّت است كه بُعد ندارد تا چيزي بعد از او باشد. پس اوّليّت و آخريّت حق، دو صفتي است با هم و در عرض هم و در عين حالي كه اوّل است، آخر است و درعين حالي كه آخر است، اوّل است (هُوَ الأَوَّلُ وَالأخِرُ وَالظّاهِرُ وَالباطِنُ)6.
در خطبه 95 ميفرمايد:
وَ الظّاهِرِ فَلا شَيءَ فَوقَهُ، وَالباطِنِ فَلا شَيءَ دونَهُ.
او ظاهر است و چيزي فوق او ]و ظاهرتر از او[ نيست، و او باطن است و چيزي نهانتر از او نيست.
در خطبه 99 ميفرمايد:
الحَمدُ لِلّهِ النّاشِرِ فِي الخَلقِ فَضلَهُ، وَالباسِطِ فيهِم بِالجودِ يَدَهُ.
سپاس خدايي را كه فضل خود را بر آفريدگان گسترده است، و دست خود را به جود و بخشش بر آنان گشاده است.
در خطبه 154 ميفرمايد:
فَسُبحانَ البارِئِ لِكُلِّ شَيء.
منزّه است آنكه آفريننده هر چيز است.
در خطبه 162 ميفرمايد:
هُوَ الأَوَّلُ لَم يَزَل، وَالباقي بِلا أَجَل.
اوست اوّلي كه زوال نميپذيرد، و بقادارندهاي است كه نهايت و اجل ندارد.
در خطبه 181 ميفرمايد:
الحَمدُ لِلّهِ الَّذي إِلَيهِ مَصائِرُ الخَلقِ وَعَواقِبُ الأَمرِ.
حمد مختص خدايي است كه بازگشتهاي خلق و پايان امور به سوي اوست.
و در ادامه همين خطبه است كه جملهاي از صفات خداوند را متعرّضميشود:
كَلَّمَ موسي تَكليماً.
سخن گفت با موسي سخن گفتني (يعني نه چنانكه شما سخن ميگوييد).
در خطبه 186 ميفرمايد:
وَ إِنَّهُ لَبِكُلِّ مَكان وَفي كُلِّ حين وَأَوان وَمَعَ كُلِّ إِنس وَجانّ.
و او در هر مكان و در هر هنگام و زمان و با هر جنّ و انسان است (يعني علم او بر همه چيز و همه جا و همه زمانها احاطه دارد).
در خطبه 227 ميفرمايد:
الَّذي صَدَقَ في ميعادِه، وَارتَفَعَ عَن ظُلمِ عِبادِه، وَقامَ بِالقِسطِ في خَلقِه، وَعَدَلَ عَلَيهِم في حُكمِه.
خدايي كه در وعده خود صادق است، و برتر و بالاتر است كه به بندگان خود ستم كند، و در اعطا و نصيب به بندگانش قائم به قسط است، و در حكم خود بر ايشان عادل است.
در خطبه 228 كه مشحون از معارف الهي و صفات باريتعالي است ميفرمايد:
هُوَ الظّاهِرُ عَلَيها بِسُلطانِه وَعَظَمَتِه، وَهُوَ الباطِنُ لَها بِعِلمِه وَمَعرِفَتِه، وَالعالي عَلي كُلِّ شَيء مِنها بِجَلالِه وَعِزَّتِه.
اوست كه بر زمين غالب و قاهر است به سلطنت و عظمت خود (همه چيز تحت سلطنت و عظمت اوست)، و اوست كه آگاه بر باطن و نهان زمين است به علم و شناسايي خود (همه چيز را فراگرفته است)، و برتري دارد بر هر چيزي از آن به جلالت و عزّت خود (فوق هر علوّ و عزّت و بلندي است).
اگر بخواهيم استقصاي سخنان امام(عليه السلام) را كه راجع به صفات ثبوتيّه خداست بنماييم بايد قسمت عمدهاي از نهجالبلاغه را بياوريم، لذا اين مقدار به عنوان استشهاد كافي است و كساني كه طالب باشند ميتوانند خود به نهجالبلاغه مراجعه كنند.
1. طه (20) آيه 50.
2. ابراهيم (14) آيه 27.
3. رحمن (55) آيه 29.
4. آل عمران (3) آيه 26.
5. نهجالبلاغه، خطبه 46.
6. حديد (57) آيه 3.