اسلام و امر به معروف و نهي از منكر
در ميان تكاليف و فرايض اخلاقى كم تكليفى مانند امر به معروف و نهى از منكر مؤثر در اصلاح امم و تكامل طوايف است. زنده ترين ملتها آن ملتى است كه موقعيت امر به معروف و نهى از منكر در ميان آنها محفوظ تر و محترمتر باشد. ميزان رشد و بلوغ هر طايفه از درجه توجه و عنايتشان به امر به معروف و نهى از منكر معلوم مى شود.
دين اسلام كه جامعه را به هر مصلحت و كار نيك فرمان داده و از هر مفسده و كار زشت، نهى فرموده، شأن امر به معروف و نهى از منكر را بسيار بزرگ شمرده و راجع به آن انواع تأكيدات و ترغيبات نموده و انتظام تمام تشكيلات اجتماعى و سياسى و حفظ شوكت و عظمت مسلمانان را به آن موقوف كرده است.
تا موقعى كه مسلمانان در امر به معروف و نهى از منكر و برطرف ساختن معايب و مفاسد، بذل همت مى نمودند و حدود و رسوم و قواعد عاليه اسلامى در بين آنها پابرجا و ضعيف و قوى يكسان و يكنواخت از حقوق خود استفاده مى كردند و يك شخص عادى قدرت داشت كه از يك امير مقتدر حق خود را بگيرد و فقير بينوا با ثروتمند متشخص برابر بود و پادشاهان و زمامداران بزرگ، سخت ترين سخنانى را كه به نام موعظه و امر به معروف به آنها مى گفتند مى شنيدند (و كسى آن را خلاف احترام مقام سلطنت و امارت آنان نمى شمرد)، تجاهر به فسق و فجور و معاصى در جامعه نبود.
البته ذكر تمام آيات كريمه قرآنيه و اخبار و احاديث شريفه كه در موضوع امر به معروف و نهى از منكر و تنبيه غافل و تعليم جاهل و دفاع از حق وارد شده است ما را از وضع اختصارى كه در اين رساله در نظر داريم خارج مى نمايد، ولى براى آنكه معلوم شود مسامحه و كوتاهى در انجام اين وظيفه ما را از چه مصالح و فوايد بزرگى محروم و به چه مصايب و مفاسدى مبتلا مى سازد به ذكر بعض از آيات قناعت نموده و براى اطلاع بيشتر، خوانندگان محترم را به مطالعه كتب مفصله حديث مانند كافى، وسايل، بحار و غيرها سفارش مى كنيم. خداوند متعال مى فرمايند:
«وَلْتَكُنْ منْكُمْ اُمَّةٌ يَّدْعُونَ اِلىَ الْخيْر وَيَأمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَاُولئكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ»(1)
يعنى: «بايد از شما جماعى باشند كه مردم را دعوت به خير كنند و به نيكى امر، و از بدى نهى نمايند و چنين مردم رستگارند».
«كُنْتُمْ خَيْرَ اُمَّة اُخْرِجَتْ لِلنّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللهِ».(2)
يعنى: «شما بهترين امّتى هستيد كه در جهان پديد آمده ايد، به خوبى، امر مى كنيد و از بدى باز مى داريد و به خدا ايمان داريد».
«وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْض يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَونَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُقيمُونَ الصَّلوةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكوةَ وَيُطيعُونَ الله وَرَسُولَهُ اُولِئكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللهُ اِنَّ اللهَ عَزيزٌ حَكيمٌ».(3)
يعنى: «مردان مؤمن و زنان مؤممنه بعض ايشان يار و ناصر بعض ديگرند; امر مى كنند به معروف و نهى مى كنند از منكر و بر پا مى دارند نماز را و اداى زكات مى كنند و خدا و رسول را اطاعت مى نمايند، ايشانند كه بزودى مشمول رحمت الهى مى شوند، بدرستى كه خداوند، عزيز و حكيم است».
و در وصف مهاجرين مى فرمايد:
«اَلَّدينَ اِنْ مَكَّناهُمْ فِى الاْرْضِ اَقامُواالصَّلوةَ وَآتُوالزَّكوةَ وَاَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ»(4)
يعنى: «مهاجرين) آنچنان كسانى هستند كه اگر آنها را در زمين تمكين داديم اقامه كنند نماز را و اداى زكات كنند و امر به معروف و نهى از منكر نمايند».
در كتاب وسايل الشيعه از حضرت ثامن الححج ـ عليه السّلام ـ روايت نموده كه فرمود:
«لتامرن بالمعروف ولتنهنّ عَن المُنكر او ليستعملنّ عليكم شراركم فيدعو خياركم فلايستجاب لهم».(5)
يعنى: «هر آينه البته امر به معروف و نهى از منكر كنيد، و اگر نه، بر شما، بَدان مسلّط گردند و نيكانتان دعا كنند و دعايشان مستجاب نشود».
و از حضرت ابى عبدالله ـ عليه السّلام ـ روايت كرده كه فرمود:
«انّ رجلا من خثعم جاء الى رسول الله صلّى الله عليه وآله فقال: يا رسول الله اخبرنى ما افضل الاسلام؟ قال: الإيمان بالله، قال: ثمّ ماذا؟ قال: صلة الرحم، قال: ثمّ ماذا؟ قال: الأمر بالمعروف والنهى عن المنكر، قال: فقال الرجل فاخبرنى أى الأعمال ابغض الى الله؟ قال: الشرك بالله، قال: ثمّ ماذا؟ قال: قطيعة الرحم، قال: ثمّ ماذا؟ قال: الأمر بالمنكر والنهى عن المعروف»(6)
يعنى: «مردى خثعمى حضور پيغمبر خدا ـ صلّى الله عليه وآله وسلّم ـ شرفياب شد و پرسيد كه فاضلترين مراتب اسلام چيست؟ حضرت فرمود: ايمان به خدا. عرض كرد: پس از آن چيست؟ فرمود: صله رحم. عرض كرد: پس از آن چه چيز است؟ فرمود: امر به معروف و نهى از منكر، پس از آن سؤال نمود چه عملى پيش خدا مبغوض ترين اعمال است؟ فرمود: شرك به خدا. عرض كرد: پس از آن چيست؟ فرمود: قطع رحم. پرسيد: بعد از آن؟ فرمود: امر به منكر و نهى از معروف».
و از حضرت رسول الله ـ صلّى الله عليه وآله وسلّم ـ نقل نموده كه فرمود:
«انّ الله عزّوجلّ ليبغض المؤمن الضعيف الذى لادين له، فقيل وما المؤمن الضعيف الّذى لادين له؟ قال: الّذى لاينهى عن المنكر»(7)
يعنى: «خداوند دشمن مى دارد مؤمن ضعيفى را كه دينى براى او نيست. پس عرض شد كيست مؤمن ضعيفى كه دينى براى او نيست؟ فرمود: آن كس كه نهى از منكر نمى كند».
و از حضرت ابى عبدالله ـ عليه السّلام ـ روايت نموده كه فرمود:
قال النّبىّ صلّى الله عليه وآله: «كيف بكم إذا فسدت نسائكم وفسق شبايكم ولم تأمرو بالمعروف ولم تنهوا عن المنكر؟
فقيل له: ويكون ذلك يا رسول الله؟ فقال: نعم وشرّ من ذلك، كيف بكم إذا امرتم بالمنكر ونهيتم عن المعروف؟ فقيل له: يا رسول الله ويكون ذلك؟ قال: نعم وشرّ من ذلك، كيف بكم إذا رأيتم المعروف منكراً والمنكر معروفاً؟»(8)
يعنى: «پيغمبر خدا ـ صلّى الله عليه وآله وسلّم ـ فرمود: چگونه خواهيد بود زمانى كه زنان شما فاسد و جوانان شما فاسق شوند و شما نه امر به معروف و نه نهى از منكر كنيد. پس گفته شد يا رسول الله! آيا چنين چيزى خواهد بود؟ فرمود: بدتر از اين خواهد شد; آن موقعى كه به بدى امر كنيد و از خوبى نهى نماييد. پس عرض شد آيا چنين چيزى مى شود؟ فرمود: بدتر از اين خواهد شد; آن هنگامى كه نيكى را بد و بدى را خوب ببينيد».
و از شيخ مفيد ـ رضوان الله عليه ـ نقل كرده كه از حضرت اميرالمؤمنين ـ عليه السّلام ـ روايت كرده كه فرمود:
من ترك انكار المنكر بقبله ولسانه ويده فهو ميّت بين الأحياء»(9)
يعنى: «هر كس ترك كند انكار منكر را به توسط دل و زبان و دستش، مرده اى است در ميان زندگان» (يعنى: ترك نهى از منكر نشانه مرگ و نيستى و فعل آن علامت حيات و زندگى است).
و از ابن ادريس ـ عليه الرحمه ـ نقل نموده و از حضرت ابى جعفر ـ عليه السّلام ـ كه فرمود:
«قال: من مشى الى سلطان جائر فامره بتقوى الله ووعظه وخوفه كان له مثل اجرالثّقلين الجنّ والإنس ومثل أعمالهم»(10)
يعنى: «هر كس برود به سوى پادشاه ستمكارى و او را امر به پرهيزكارى كند و پند دهد و بترساند، مى باشد از براى او مثل أجر ثقلين جنّ و انس و مثل اجر عملهاى ايشان».
و از شيخ الطائفه ـ رضوان الله عليه ـ نقل نموده كه مرسلا از حضرت پيغمبر ـ صلّى الله عليه وآله ـ روايت شده كه فرمود:
«لايزال امّتى بخير ما امروا بالمعروف ونهوا عن المنكر وتعاونوا على البرّ فإذا لم يفعلوا ذلك نزعت منهم البركات وسلّط بعضهم على بعض ولم يكن لهم ناصر فى الأرض ولا فى السماء»(11)
يعنى: «امّت من كارشان خوب خواهد بود مادام كه امر به معروف و نهى از منكر كنند و يكديگر را بر نيكى يارى و مساعدت كنند، پس وقتى كه اين كارها را انجام ندهند بركتها از ايشان گرفته مى شوند و بعض ايشان بر بعضى مسلّط شود و بر ايشان ياورى در آسمان و زمين نباشد».
و در نهج البلاغه از حضرت أميرالمؤمنين ـ عليه السّلام ـ روايت نموده است كه در ضمن بياناتى راجع به امر به معروف و نهى از منكر فرمود:
«وما أعمال البرّ كلّها وَالجهاد فى سَبيل الله عند الأمر بالمَعروف والنهى عن المُنكر الاّكنفثة فى بحر لجى»(12)
يعنى: «نام اعمال نيك و برّ و جهاد در راه خدا در پيش امر به معروف و نهى از منكر نيست مگر مانند قطره در پيش درياى بزرگى».
و علاّمه ـ قدّس سره ـ در كتاب تذكرة الفقهاء از حضرت صادق ـ عليه السّلام ـ روايت نموده است كه فرمود:
«ما قدّست امّة لم تأخذ لضعيفها من قويها بحقّه غير مضيّع»(13)
يعنى: «پاكيزه و مقدس نشد امّتى كه حق ضعيف خود را از قويش كامل و تمام نگرفت».
1-سروه آل عمران، آيه 104
2- سوره آل عمران، آيه 110
3- سوره توبه، آيه 71
4- سوره حج، آيه 41
5- وسائل، ج11 ص 394
6- همان مدرك، ج11 ص 396
7- وسائل،ج 11، ص 397
8- همان مدرك، ج11، ص 396
9- وسائل ج11، ص 404
10- وسائل ج11، ص 406
11- همان مدرك، ج11، ص 398
12- نهج البلاغه فيض الاسلام، حكمت 366، ص 1263
13- تذكرة الفقهاء، ج 1،ص 458